Zouden we het allemaal nog zo plezierig vinden als we er elke dag mee geconfronteerd werden? Als we de oorlog niet met de pauze- of stoptoets konden laten stoppen? Zo’n 250.000 kinderen in de wereld hebben geen pauze- of stoptoets. Voor hen is oorlog geen spel, maar realiteit...

Wat zijn kindsoldaten?
Wereldwijd luidt de definitie van een kindsoldaat: ‘elke persoon jonger dan 18 jaar die actief deelneemt aan een politiek, ideologisch of militair gewapend conflict’. Ook kinderen die in vredestijd gerekruteerd worden in een regeringsleger of rebellentroepen worden als kindsoldaten beschouwd.

Wat moeten kindsoldaten doen?
In een militair conflict komen kinderen vaak in de gevaarlijkste situaties terecht en worden nog meer uitgebuit dan volwassen soldaten. Of kinderen nu rechtstreeks moeten deelnemen aan de strijd of andere taken krijgen, hun functie in het leger gaat steeds gepaard met grote risico’s.
Naast de inzet in de strijd zelf, krijgen kinderen in het leger soms een taak toegewezen als spion, drager, boodschapper of kok. Vaak moeten ze ook gebieden of terreinen vol landmijnen verkennen waardoor ze gevaar lopen het slachtoffer te worden van deze mijnen of de vijand. Daarnaast worden ze bij een aanval van het vijandelijke leger soms in de frontlinie geplaatst zodat ze als eerste geraakt worden terwijl de volwassen soldaten de tijd hebben om zich terug te trekken.
Er zijn ook kinderen die gevangenen moeten bewaken en die verplicht worden hen te doden als ze zich niet gedragen of proberen te ontsnappen. Sommige kinderen worden zelfs als levend schild gebruikt waarmee soldaten zich beschermen voor de kogels van de vijand.
Ook het lot van de meisjes is gruwelijk. Ze worden vaak seksueel misbruikt, moeten ‘de vrouw’ van volwassen soldaten spelen en worden soms verplicht met hen te trouwen.

Vrijwillig of gedwongen?
Kinderen zullen nooit vrijwillig in het leger gaan, tenzij de omstandigheden hen daartoe dwingen. Kinderen in ontwikkelingslanden bevinden zich vaak in een uitzichtloze situatie waarin het leger soms de enige uitweg biedt. In een oorlogsgebied of in vluchtelingenkampen zijn de sociale banden (familie en vrienden) vaak ver zoek. Kinderen hebben in deze situatie geen houvast meer. Voor veel arme kinderen betekent inlijving in het leger dan ook niet alleen een manier om te overleven maar ook een opstap in het leven. Ze krijgen een uniform, hun eerste paar schoenen en een wapen: allemaal symbolen van macht en status. Velen kunnen voor het eerst rekenen op regelmatige maaltijden (al is dit zeker niet vanzelfsprekend!), soms zelfs op medische verzorging. Het lijkt erop dat sommige kinderen op deze manier opnieuw hun plaats in de maatschappij vinden. Voor anderen is het echter gewoon een ‘job’ zoals schoenpoetser of straatverkoper.
Het leger probeert in dorpen of in scholen de kinderen ‘warm te maken’ om deel te nemen aan de strijd: oorlog wordt voorgesteld als een groot avontuur waarin kinderen helden kunnen zijn en er wordt een mooi salaris beloofd (al wordt dit in de praktijk zelden uitbetaald).Vaak is ‘wraak’ een belangrijke motivatie om naar het leger te gaan. Sommige kinderen hebben regeringstroepen hun familie en vrienden zien mishandelen of vermoorden en sluiten zich aan bij verzetstroepen om wraak te nemen. Veel straatkinderen die bijvoorbeeld het politiegeweld beu zijn, laten zich vrijwillig inlijven in het verzetsleger om op die manier iets te veranderen of hun ongenoegen te uiten.
In de meeste gevallen worden kinderen echter verplicht om naar het leger te gaan. Ze worden gewoon ontvoerd en meegenomen naar de basis waar ze al dan niet een opleiding krijgen. Ouders laten deze ontvoeringen soms gewoon toe omdat ze schrik hebben om gestraft of vermoord te worden. Soms wordt een dorp overvallen door een leger, volwassenen worden vermoord en kinderen worden ingelijfd in het leger. Vaak worden kinderen gedwongen om zelf hun familie te vermoorden zodat ze later nooit meer kunnen terugkeren naar hun eigen dorp. Ze hebben immers zelf meegedaan aan het geweld... Ook worden kinderen dikwijls gedwongen tot het nemen van drugs zodat ze niet meer weten wat ze doen en gemakkelijker opdrachten uitvoeren en geweld gebruiken.

Wat zijn de gevolgen?
De gevolgen van het leven als kindsoldaat zijn afschuwelijk. De overlevingskansen van een kindsoldaat zijn niet groot. Het aantal gesneuvelde kindsoldaten in de laatste tien jaar wordt geschat op 2 miljoen!

Als de kinderen de oorlog al overleven, zijn de lichamelijke gevolgen vaak zeer groot. Door de zware lasten die kinderen moeten dragen, kunnen vervormingen optreden aan rug en schouders. Andere lichamelijke aandoeningen zoals infecties van de luchtwegen en de huid, ondervoeding, en seksueel overdraagbare ziektes zoals AIDS komen veel voor. Ook oor- of oogbeschadigingen en lichamelijke verminkingen door kogels en mijnen zijn schering en inslag. Veel kinderen hebben tijdens hun dienstperiode amper voedsel gekregen, zodat ze zwaar ondervoed zijn.

En dan hebben we nog niet gesproken over de psychische gevolgen. Hulpverleners vrezen dat duizenden van deze kindsoldaten nooit meer een normaal leven zullen kunnen leiden. Oorlogstrauma’s gaan immers gepaard met een hele reeks symptomen. Zo hebben veel kinderen te kampen met concentratieproblemen, depressies, nachtmerries, bedplassen, cognitieve ontwikkelingsstoornissen, gebrek aan een toekomstperspectief, sommigen worden zelfs hyperactief of agressief,... Uiteraard kan het verplichte gebruik van drugs in het leger vaak voor verslavingen zorgen.

Hoe gaat het leven verder na de oorlog?
Bij terugkeer in het gewone leven is het nodig de kinderen fysiek en emotioneel te ondersteunen. Ze moeten leren om weer voor zichzelf te zorgen. Ook het leren omgaan met gevoelens van schuld, angst, woede en verdriet is van belang. En positief gedrag aanleren, om weer te kunnen functioneren in de maatschappij en op een normale manier met andere mensen om te gaan. 

Voor veel ex-kindsoldaten is oorlog en geweld het enige dat ze kennen en dus vanzelfsprekend. Voor deze kinderen is de terugkeer naar het dorp vaak verwarrend, en soms onmogelijk. Ze moeten een nieuwe levenswijze aanleren en andere mensen (familie, buren, vrienden) terug leren vertrouwen. Dit proces heet reïntegratie. Veel ex-kindsoldaten zijn niet in staat om deze overgang te maken en komen al snel terecht in een nieuwe situatie vol geweld, drugs en criminaliteit.

De steun en de hulp van familie en vrienden hebben een belangrijke invloed op de verwerking van zo’n oorlogstrauma. In realiteit is er echter vaak niemand om de kinderen op te vangen als ze terugkomen uit het leger: de familie is omgekomen in het oorlogsgeweld, ontvoerd of gevlucht. Soms wordt het kind gewoon niet meer opgenomen in de gemeenschap omdat het in het leger gevochten heeft ...

Gelukkig zijn er nog heel wat organisaties die zich inzetten voor kindsoldaten: Amnesty International, Pax Christi, War Child, Save the Children, Unicef, Terre des Hommes, Defence for Children International,...
Naast het voeren van een strijd tegen het gebruik van kindsoldaten, zetten sommige organisaties projecten op om ervoor te zorgen dat kinderen weer een normaal leven kunnen hebben. Sport, spel en muziek zijn goede en veel gebruikte middelen om oorlogskinderen met andere kinderen in contact te laten komen zodat ze weer ‘op een vreedzame wijze’ leren omgaan met andere mensen. Andere vormen van hulpverlening richten zich vooral op de psychische begeleiding bij het verwerken van het trauma.